عباس اقبال آشتيانى
238
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
مملكت را مطالبه مىكرد علنا از بوقا به زشتى نام مىبرد و مىگفت كه كار او تا آنجا ترقى يافته كه اموال مملكت را بميل شخصى صرف مىكند و به اوامر ايلخانى وقعى نمىگذارد و عمال ولايات بىالتمغاى اويرليغهاى ايلخان را نمىپذيرند و از دشمنان بوقا از همه زيركتر طبيبى يهود بود از اهالى ابهر زنجان كه سعد الدولة نام داشت . سعد الدولة پسر صفى الدولة خود را در عهد ارغون در عداد اطباى ايلخانى داخل كرده بود و در بغداد مىزيست و در آنجا با مردم خلطه و آميزش بسيار داشت و چند زبان آموخته بود و در ضمن به كيفيت حال عمال و متصرفان اموال بغداد و عراق اطلاع كامل يافت . اطباى ديگر يهود كه مقيم دربار ايلخان بودند روزى ظاهرا بعنوان سعايت ولى باطنا به خيال داخل كردن سعد الدولة در دستگاه ارغون به ايلخان گفتند كه سعد الدولة با اينكه از ديوان حقوق و مستمرى مىگيرد در بغداد بيكار و راحت نشسته و به خدمت دولت پشتپا زده است . اگر امر ايلخانى قرار گيرد او نيز ملازم ركاب باشد و از رنج سفر و حضر مانند ما نصيبى بيابد . اين سعايت ساختگى در مزاج ارغون مؤثر افتاد و سعد الدولة را احضار كرد و او در عداد اطباى حضور معدود گرديد . اتفاقا در اين ايام ارغون را مختصر مرضى رسيد كه به معالجهء سعد الدولة بهبودى پذيرفت و سعد الدولة مقرب شد و چون در اثناى خدمتگزارى ميل قلبى ايلخان را بجمع مالومنال يافت اطلاعاتى كه در باب اسراف و تبذير عمال بغداد داشت بعرض رساند و گفت كه بوقا و برادر او آروق جميع اموال ديوانى را در ضبط خود مىآورند و به خزانهء ايلخانى چيزى نمىرسانند . ارغون سعد الدولة را با دو نفر از امراى مغول مأمور خطهء بغداد و تحصيل بقاياى مالياتى و اصلاح حال رعيت كرد و سعد الدولة در اواخر سال 686 ببغداد رفت و در اندك مدتى اموال فراوان از بقاياى سالهاى گذشته و حاصل سال جارى جمع آورد و به خدمت ايلخان شتافت . اين خدمت در چشم ارغون سخت جلوه كرد و او سعد الدولة را مسئول جمع و خرج بغداد نمود و او سال بعد بيشتر از دفعهء اول از آن سرزمين جمع مال نمود و در سلطانيه پيش ارغون آورد و به ايلخان چنين نموده شد كه آروق هر سال همين اندازه مال از بغداد حاصل مىكرده و عشرى از آن را به خزانه نمىسپرده است و اگر سعد الدولة عهدهدار جمع و خرج كل مملكت گردد عين همين عمل را در باب ساير ممالك ايلخانى روا خواهد داشت به همين جهت ارغون سعد الدولة را وزير